Φιλοσοφία, πλαίσιο και όραμα της «Γέφυρας της Φιλίας»

Η πλατφόρμα μέσων ενημέρωσης «Γέφυρα της Φιλίας» δεν περιορίζεται απλώς στην παροχή πληροφοριών σχετικά με τις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτιστικές πτυχές της ζωής στη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την ευρύτερη περιοχή. Φιλοδοξεί να συμβάλει στη δημιουργία νέων εμπειριών σε αυτές τις χώρες, στις σχέσεις μεταξύ τους και στην ευρύτερη περιοχή (ο όρος «νέο» ορίζεται εδώ ως μετασχηματισμός και ανανέωση, σε αντίθεση με τη στατική ταυτότητα των σχέσεων και των ανθρώπων – την πολύ γνωστή κατάσταση στην οποία οι εμπειρίες της πραγματικής ζωής δεν οδηγούν σε ανανέωση της σκέψης και της ταυτότητας, και τα γεγονότα περνούν σαν να μην είχαν συμβεί ποτέ). Ονομάζουμε τη διαδρομή προς αυτή την ανανέωση «γέφυρα φιλίας» — μη ηγεμονική επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων και κοινωνικών πραγματικοτήτων, στο πλαίσιο της οποίας αλληλοεμπλουτίζονται και αλληλομετασχηματίζονται, απελευθερώνοντας τον εαυτό τους από το επιβλαβές φορτίο της κοινωνικοποίησης. Ο στόχος είναι να μετασχηματιστεί η στατική ταυτότητα σε δυναμική, στην οποία ο κόσμος παύει να αποτελεί εξωτερική απειλή και γίνεται μέρος του εαυτού μας.

1. Στατική ταυτότητα έναντι δυναμικής ταυτότητας

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει επιταχύνει τις αλλαγές στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, δημιουργώντας χώρους που αντανακλούν τη λογική του ευρωπαϊκού πυρήνα. Η «γέφυρα της φιλίας» φιλοδοξεί να αποτελέσει έναν τέτοιο χώρο, με στόχο να μετασχηματίσει τις στατικές ταυτότητες στην περιοχή και να αναδιαμορφώσει τις διμερείς σχέσεις τους.

Η στατική ταυτότητα πηγάζει από την εθνική κοινωνικοποίηση που έχει τις ρίζες της στο τραύμα και στην «επίκτητη ανικανότητα». Αυτό περιορίζει τα άτομα εντός των εθνικών συνόρων, καθιστώντας τα ανίκανα να μετασχηματίσουν την κοινωνία τους. Η απόδραση από αυτή την κατάσταση απαιτεί την εισαγωγή ενός δυναμικού στοιχείου. Η ενασχόληση με αυτό το στοιχείο και η κατανόησή του δημιουργούν νέες εμπειρίες που μετατοπίζουν τη στατική νοοτροπία.

Η δυναμική ταυτότητα αναπτύσσεται όταν ποικίλα στοιχεία —εντός ενός ατόμου, μιας κοινωνίας ή μιας περιοχής— επικοινωνούν χωρίς ηγεμονία ή αμοιβαίο στιγματισμό, εστιάζοντας αντ’ αυτού στον αμοιβαίο εμπλουτισμό. Ο δρόμος προς την επίτευξη αυτής της μη ηγεμονικής επικοινωνίας και της δυναμικής ταυτότητας είναι «η γέφυρα της φιλίας».

2. Η Γέφυρα της Φιλίας στις Διεθνείς και Διαπροσωπικές Σχέσεις

Στις διεθνείς σχέσεις, βαθιά χάσματα συχνά χωρίζουν τις χώρες. Το να πηδά κανείς πάνω από το χάσμα σε ένα άλλο έδαφος χωρίς να υποστεί προσωπική μεταμόρφωση οδηγεί σε μια κατάσταση, στην οποία ένα άτομο εισέρχεται στην άλλη κουλτούρα «εξημερωμένο» — εξίσου ανίκανο να μεταμορφώσει το νέο αυτό περιβάλλον όσο και το δικό του.

Η γέφυρα της φιλίας προσφέρει μια εναλλακτική λύση. Οι “διάφορες” χώρες συμφωνούν να μην απορροφήσουν η μία την άλλη πολιτικά ή υπαρξιακά, παραμένοντας αγκυροβολημένες στις αντίστοιχες ακτές τους. Αντ’ αυτού, δημιουργούν μια υποδομή αξιόπιστων ανθρώπων και οργανώσεων. Αυτές οι οντότητες αναζωογονούν τους δεσμούς και μετασχηματίζουν σταδιακά τη στατική φύση των περιφερειακών σχέσεων.

Το καθοριστικό χαρακτηριστικό κάθε ατόμου ή οργάνωσης που λειτουργεί ως «γέφυρα της φιλίας» είναι η φιλικότητα, η πεποίθηση στην καλή φύση του άλλου μέρους, η οποία βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των συνδεόμενων πλευρών. Αυτό έρχεται σε έντονη αντίθεση με την παραδοσιακή εχθρότητα και τη δυσπιστία που είναι κοινές μεταξύ κοινωνιών που έχουν διαμορφωθεί μέσα από το τραύμα των περιφερειακών εμπειριών.

Τελικά, η γέφυρα της φιλίας είναι καθολική. Δεν είναι ούτε «υπέρ» ούτε «κατά» οποιουδήποτε γεωπολιτικού λόμπι· αντίθετα, αναγνωρίζει τη βασική ανθρώπινη νομιμότητα του καθενός μέσα σε μια περιοχή. Προσεγγίζοντας όλα τα μέρη με ανοιχτό πνεύμα, αποδομεί συστηματικά το συσσωρευμένο μίσος και τη δυσπιστία που άφησε πίσω της η παλιά λογική της περιφέρειας.

3. Το κέντρο, η περιφέρεια και η ωρίμανση μέσω της ενσωμάτωσης της σκιάς

Στα Βαλκάνια, οι περιφέρειες συχνά ανταγωνίζονται για να προσελκύσουν το κέντρο στο πλευρό τους και να το χρησιμοποιήσουν στην αντιπαλότητά τους με τους γείτονες. Μέρος αυτής της δυναμικής είναι το «σύνδρομο του δορυφόρου» χωρών όπως η Βουλγαρία και η Ρουμανία — η συνεχής αναζήτησή τους να βρουν έναν «μεγάλο αδελφό» για να λειτουργούν ως υπεργολάβοι του στην περιοχή.

Η γέφυρα της φιλίας αποτελεί μια προσέγγιση για την υπέρβαση του ρόλου του αιώνιου «μικρού αδελφού». Μας δίνει την ευκαιρία να επεκτείνουμε τα όριά μας «όχι κατακτώντας ξένα εδάφη» και επιβάλλοντας την ηγεμονία μας πάνω τους, αλλά ενσωματώνοντας την εμπειρία των γειτόνων μας και «φωτίζοντας τη δική μας σκιά» με την Γιουγκιανή έννοια του όρου. 

Παραδοσιακά, οι λαοί της Νοτιοανατολικής Ευρώπης συχνά προβάλλουν τις δικές τους αρνητικές ιδιότητες στους γείτονές τους. Η επικοινωνία μέσω της γέφυρας μας επιτρέπει να ενσωματώσουμε τις εμπειρίες και τις αντιφάσεις τους, διευρύνοντας το προσωπικό μας έδαφος και το στρατηγικό μας βάθος. Με αυτόν τον τρόπο, εισάγουμε τη λογική του πυρήνα της ΕΕ (δυναμική ταυτότητα) σε έναν χώρο που κυριαρχείται από την εμπειρία της περιφέρειας. Αυτός ο συγχρονισμός σηματοδοτεί το τέλος του «μικρού αδελφού» που αναζητά πάντα έναν προστάτη, και δίνει τη δύναμη στις κοινωνίες μας να γίνουν επιτέλους ενήλικες και ώριμες.

Οι τέσσερις πυλώνες της γέφυρας της φιλίας του Βλαντιμίρ Μίτεφ αντιπροσωπεύουν συγκεκριμένες δράσεις μέσω των οποίων το όραμα της γέφυρας υλοποιείται.

 1. Η πλατφόρμα μέσων ενημέρωσης «Γέφυρα Φιλίας» (Τα Μέσα Ενημέρωσης): 

Μια βουλγαρο-ρουμανική έκδοση που ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2015. Με αρχείο περίπου 2.500 άρθρων και ενεργά κανάλια στο Substack, το Facebook και το Viber, παρέχει στο κοινό της ειδήσεις, αναλύσεις και σχόλια με το κατάλληλο πλαίσιο. Όταν τα μέσα ενημέρωσης εξηγούν το πλαίσιο του «άλλου» ως δικό τους, ο αναγνώστης παύει να αισθάνεται απομονωμένος μέσα στο εθνικό του προπύργιο.

 2. Ένα ταμείο για τη χρηματοδότηση βουλγαρο-ρουμανικών εκδηλώσεων (Το Ταμείο): 

Ένα προσωπικό χαρτοφυλάκιο μετοχών στο Χρηματιστήριο της Βουλγαρίας, τα μερίσματα του οποίου χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση διμερών πρωτοβουλιών: διαλέξεις, συζητήσεις, ανταλλαγή εμπειριών, προβολές ταινιών, θεατρικές περιοδείες, δημοσιογραφικά ταξίδια και μεταφράσεις βιβλίων. Το μοντέλο αυτό διασφαλίζει την οικονομική κυριαρχία και αποδεικνύει ότι η ανεξάρτητη σκέψη διαθέτει τη δική της οικονομική βάση.

 3. Η λέσχη ομιλητών της Ρουμανίας στο Ρούσε (Η Λέσχη Ομιλητών): 

Μια άτυπη, ζωντανή και πολιτικά ανεξάρτητη κοινότητα, η οποία πρόκειται να συγκεντρωθεί για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 2026 στην Αυστριακή Βιβλιοθήκη στο Ρούσε. Η λέσχη διατηρεί ζωντανό το πνευματικό ενδιαφέρον για ρουμανικά θέματα και δημιουργεί οριζόντιες συνδέσεις στη διασυνοριακή περιοχή.

 4. Η βουλγαρο-ρουμανική βιβλιοθήκη (Η Βιβλιοθήκη): 

Μια προσωπική συλλογή εκατοντάδων βιβλίων στα βουλγαρικά, τα ρουμανικά και άλλες γλώσσες. Υπό τις κατάλληλες συνθήκες, αυτές οι συλλογές θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον εννοιολογικό πυρήνα μιας μελλοντικής κοινής βιβλιοθήκης για πολιτιστικές και επιστημονικές ανταλλαγές.

4. Δέκα παραδείγματα μετασχηματισμού (ο ορίζοντας για άλλους φορείς)

Αυτοί οι δέκα τομείς καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι κρατικές ελίτ, η κοινωνία των πολιτών, οι πολιτιστικές ελίτ, ο τομέας των ΜΚΟ και η επιχειρηματική κοινότητα μπορούν να εφαρμόσουν στην πράξη την προσέγγιση της μη ηγεμονικής επικοινωνίας:

• Ιστορική μνήμη και εκπαίδευση: Υπέρβαση των διαφωνιών σχετικά με το αν κοινές ιστορικές προσωπικότητες (όπως η δυναστεία των Ασένων ή ο Άντον Παν) είναι βουλγαρικές ή ρουμανικές. Αντικατάσταση των εθνικιστικών φόβων για εδαφικό ρεβιζιονισμό στη Δοβρουτζά με την αρχή του αμοιβαίου πολιτιστικού εμπλουτισμού.
• Η διασυνοριακή πόλη Ρούσε-Γκιούργκιου: Ένα παράδειγμα του πώς είναι δυνατή η διασύνδεση σε επίπεδο διοικήσεων, πολιτιστικών ιδρυμάτων και παραγωγών χάρη σε οργανισμούς που απολαμβάνουν την εμπιστοσύνη και των δύο χωρών (όπως ο Σύλλογος «Euro-Region Danubius»).
• Επενδύσεις στο Χρηματιστήριο της Βουλγαρίας (BSE) και στο Χρηματιστήριο του Βουκουρεστίου (BVB): Κατάρριψη της απομόνωσης των εθνικών χρηματιστηρίων. Υπερνίκηση τεχνικών και γραφειοκρατικών εμποδίων για τους μεμονωμένους επενδυτές, ώστε να δημιουργούν μικτά χαρτοφυλάκια και να διασφαλίζεται η ελεύθερη ροή του τοπικού κεφαλαίου.
• Μέσα ενημέρωσης και χώρος της πληροφόρησης: Ξέφυγμα από τις «φυσαλίδες» των εθνικών μέσων ενημέρωσης, τα οποία καλύπτουν τη γειτονική χώρα μόνο σε περίπτωση καταστροφών, σκανδάλων ή κυκλοφοριακών εμπλοκών στη γέφυρα του Δούναβη. Ανάγκη για κοινό χρόνο μετάδοσης, ακολουθώντας το παράδειγμα του γαλλο-γερμανικού καναλιού Arte.
• Λογοτεχνικές μεταφράσεις: Εξισορρόπηση των μεταφραστικών προσπαθειών. Ενώ παρατηρείται αύξηση των μεταφράσεων ρουμανικών μυθιστορημάτων στη Βουλγαρία, στη Ρουμανία μεταφράζονται κυρίως Βούλγαροι συγγραφείς που αναγνωρίζονται στη Δύση και μιλούν ρουμανικά. Μια δυναμική ταυτότητα απαιτεί τη μετάφραση μη εμπορικών κειμένων από φιλοσόφους, στοχαστές, αναρχικούς και φεμινίστριες.
• Οικολογία: Πολιτική αλληλεγγύη απέναντι σε κοινές απειλές, όπως αποδεικνύεται από τις κοινές διαμαρτυρίες των κατοίκων του Ρούσε και του Τζιούργκιου ενάντια στην κατασκευή ενός αποτεφρωτήρα αποβλήτων.
• Φεστιβάλ και αθλητισμός: Αξιοποίηση των διασυνοριακών μαραθωνίων (Via Pontica, Ρούσε-Γιούργκιου), της ποδηλατικής διαδρομής «Danube Ultra» και των αυθεντικών λαϊκών εορτών (Κουκέρι στο Μπρανέστι, Πασχαλιά των Αλόγων στο Ταργκόβιστε κ.λπ.) ως κοινών χώρων για κοινές εμπειρίες.
• Διεθνείς σχέσεις και γεωπολιτική: Η αντίληψη ότι η δύναμη των εθνών έγκειται στη συνδεσιμότητα, όχι στην απομόνωση. Δεδομένου ότι οι διπλωμάτες περιορίζονται από κρατικά δόγματα και οι επιχειρήσεις από το καθαρό κέρδος, αυτό το μοντέλο είναι πιο προσιτό στους απλούς πολίτες που δεν επιβάλλουν τη θέλησή τους μέσω ηγεμονίας.
• Κοινωνική καινοτομία και ο τομέας των ΜΚΟ: Ειλικρινής ανταλλαγή εμπειρογνωμοσύνης μεταξύ εμπειρογνωμόνων καλής διακυβέρνησης (όπως ο Codru Vrabie) και τοπικών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, με στόχο τη στρατηγική επιβίωση σε ένα απαιτητικό περιβάλλον.
• Προσωπική ανάπτυξη και ψυχολογία: Η μετατροπή της «κατάρας των Βαλκανίων» – της αίσθησης ότι τίποτα δεν εξαρτάται από το άτομο και ότι μπορεί κανείς μόνο να υπομένει την κοινωνική ζωή, όχι να την αλλάξει – σε οικοδόμηση προσωπικής αυτοπεποίθησης στις δικές του δυνάμεις, χάρη στην εμπειρία πέρα από τα σύνορα.

6. Οι βουλγαρο-ρουμανικές σχέσεις μέσα από το πρίσμα της φιλοσοφίας της «γέφυρας φιλίας» 

Οι σχέσεις ασφάλειας και άμυνας μεταξύ Σόφιας και Βουκουρεστίου αναπτύσσονται υπό την αιγίδα των δυτικών εταίρων, αλλά σε διαπροσωπικό επίπεδο υφίστανται τις επιπτώσεις της αδράνειας της προηγούμενης εποχής. Το ίδιο ισχύει και για την οικονομία: αν και το εμπόριο είναι σημαντικό, η δυναμική του καθοδηγείται κυρίως από ξένες εταιρείες. Το τοπικό κεφάλαιο παραμένει πιο αδύναμο και πιο διστακτικό. Οι πολιτικοί και οι επιχειρηματίες δεν καταφέρνουν να αλλάξουν τις αρνητικές αντιλήψεις και συχνά τις ενισχύουν. Σε αυτό το πλαίσιο, η αλλαγή μπορεί να προέλθει μόνο από τη συμμετοχή των απλών πολιτών, του τομέα των ΜΚΟ και των πολιτιστικών ελίτ, οι οποίοι δεν επιβαρύνονται τόσο πολύ από αυστηρές διαδικασίες και ιδεολογίες. Πρέπει να υπάρξει ένας αυτόχθονης δυναμισμός από τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία στις διμερείς σχέσεις, οι οποίες συνήθως προχωρούν κυρίως σε τομείς όπου οι δυτικοί εταίροι εγγυώνται ότι δεν θα υπάρξουν εκπλήξεις. Οι βουλγαρο-ρουμανικές σχέσεις θα μεταμορφωθούν πράγματι, όταν καθοδηγούνται από την εσωτερική δυναμική των Βουλγάρων και των Ρουμάνων και, αν αυτό συμβεί, θα εξελιχθούν σε σχέσεις που θα αντέχουν σε όλες τις συνθήκες. 

7. Κατευθυντήριες γραμμές για την ανάπτυξη μέσων ενημέρωσης που προωθούν μια δυναμική ταυτότητα

7.1. Γενικές παρατηρήσεις για τη βουλγαρική κοινωνία

Η Βουλγαρία αποτελεί μέρος του κόσμου, αλλά σε ποιο βαθμό ο κόσμος αποτελεί μέρος της; Σε αντίθεση με τη Ρουμανία, η βουλγαρική οικονομία περιγράφεται συχνά από εξωτερικούς αναλυτές ως ένα κλειστό πεδίο μάχης μεταξύ τοπικών (βουλγαρικών και ρωσικών) δομών και γερμανικών επιχειρήσεων – ένα σύστημα που αναπαράγεται κυρίως εντός των δικών του τάξεων. Αυτό μετατρέπει τη χώρα σε μια κοινωνία με υψηλά επίπεδα απομόνωσης, όπου η ευρέως διαδεδομένη δημόσια δυσαρέσκεια στρέφεται εναντίον των πολιτικών εκπροσώπων του επιχειρηματικού και του τομέα της πληροφορικής, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι έχουν τη φιλοδοξία να αντικαταστήσουν τις ολιγαρχικές ελίτ της μεταβατικής περιόδου, αλλά στην πραγματικότητα δεν μπορούν ή δεν θέλουν να το πράξουν.

Η μετράβαση της Βουλγαρίας, σε αντίθεση με τη μετάβαση των περισσότερων πρώην ανατολικοευρωπαϊκών χωρών, ήταν πιο καταστροφική και τραυματική, οδηγώντας σε έλλειμμα κοινωνικού κεφαλαίου. Η σύγχρονη Βουλγαρία είναι μια κοινωνία ομάδων και κλειστών κλικών (in-groups), εντός των οποίων οι άνθρωποι ενσωματώνονται και μέσω των οποίων αλληλεπιδρούν με τον κόσμο. Αυτές οι ομάδες γενικά ανταγωνίζονται μεταξύ τους, ενώ η αλληλεγγύη απουσιάζει. Στη Βουλγαρία, η εξουσία δεν θεωρείται απόμακρη και δεν τυγχάνει σεβασμού. Οποιοσδήποτε μπορεί εύκολα να χαρακτηριστεί γελοίος ή ύποπτος, καθώς υπάρχει μια συνεχής διαμάχη στην περιοχή για το ποιος είναι ο «ανόητος» σε μια δεδομένη σχέση. Πολλοί πιστεύουν ότι αν δεν μπορούν να εντοπίσουν τον αφελή σε μια σχέση, τότε αυτοί οι ίδιοι είναι οι αφελείς – ένα γεγονός που το εγώ τους δεν μπορεί να δεχτεί – και αυτό αποτελεί εμπόδιο για μη ηγεμονικές και αμοιβαία επωφελείς σχέσεις.

Σε πολιτικό επίπεδο, ο κατακερματισμός οδηγεί σε περιοδικά αδιέξοδα. Κάθε ομάδα προσπαθεί να προσελκύσει μια εξωτερική δύναμη στο πλευρό της, αλλά όταν η δύναμη αυτή επιλέγει ένα στρατόπεδο, η ενέργειά της εμπλέκεται στο τοπικό αδιέξοδο. Αυτό δημιουργεί μια αίσθηση εξαίρεσης — μια κοινωνία στην οποία η ωμή δύναμη και η ικανότητα να επιβάλλει κανείς τα συμφέροντά του με τη βία συχνά καθορίζουν τι θα συμβεί, ενώ ο διάλογος, η ενσυναίσθηση ή τα ορθολογικά επιχειρήματα σπάνια οδηγούν σε αλλαγή. Είναι σαφές ότι ο «γενικός» Βούλγαρος, ο «ενδιάμεσος» Βούλγαρος, ο «μη ευθυγραμμισμένος» Βούλγαρος — ο οποίος πρέπει να προσδιοριστεί σε φιλοσοφικό και κοινωνιολογικό επίπεδο και υπάρχει στην κοινωνία σε αμβλυμένη μορφή — πρέπει να ενδυναμωθεί, ώστε ο φαύλος κύκλος και το αδιέξοδο των κλειστών ομάδων να μετασχηματιστούν και να αποδυναμωθούν.

7.2. Ο ρόλος των μέσων ενημέρωσης «Γέφυρα της Φιλίας»

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, δεν αρκεί απλώς η ενημέρωση. Το περιεχόμενο πρέπει να έχει μετασχηματιστικό αποτέλεσμα: να εμπλουτίζει τις αντιλήψεις, να διευρύνει τους ορίζοντες, να καταπολεμά τα κλισέ και να οδηγεί τους ανθρώπους πέρα από τα όρια του εθνικού τους εξαιρετισμού. Για να αντισταθεί στον ισχυρό μηδενισμό και στην πεποίθηση των Βουλγάρων ότι κανένας δημοσιογράφος δεν έχει δική του ανεξάρτητη συνείδηση και γράφει μόνο υπό τις εντολές κομμάτων, ολιγαρχών, ιδρυμάτων ή γεωπολιτικών δυνάμεων, το μέσο ενημέρωσης πρέπει να χρηματοδοτείται από τους προσωπικούς πόρους του ιδρυτή ή της ομάδας του. Οι δωρεές πρέπει να περιορίζονται σε έναν κύκλο αξιόπιστων φίλων.

Η δύναμη των διασυνοριακών μέσων ενημέρωσης έγκειται στο γεγονός ότι στέκονται με το ένα πόδι έξω από το εθνικό πλαίσιο. Αυτό τους επιτρέπει να παραμένουν ανεξάρτητα από την εσωτερική πόλωση και να προσφέρουν μια διαφορετική οπτική. Είναι ανοιχτά σε διαφορετικές απόψεις: αντιμετωπίζουν όλα τα πολιτικά ρεύματα με σεβασμό, ενδιαφέρον και καλή θέληση, συμπεριλαμβανομένων των ρουμάνων και βουλγάρων κυριαρχιστών. Ανεξάρτητα από τις ριζοσπαστικές τους αφηγήσεις, αποτελούν μέρος της νόμιμης δημοκρατικής διαδικασίας και αντανακλούν τις στάσεις πραγματικών ανθρώπων. Για να τους μεταμορφώσουμε με τρόπο μη ηγεμονικό, πρέπει πρώτα να τους αναγνωρίσουμε ως νόμιμους συνομιλητές.

Το κίνημα για κοινωνική αλλαγή δεν πρέπει να στιγματίζει δημόσια πρόσωπα, ακόμη και όταν είναι μέτρια. Οι προσπάθειες πρέπει να κατευθύνονται προς το να τους βοηθήσουμε να αναγνωρίσουν τα δικά τους όρια, αντί να τους «καταδικάζουμε» και να τους «αποκλείουμε». Τελικά, ένα μέρος της νέας εμπειρίας, συμπεριλαμβανομένης της εμπειρίας των νέων μέσων ενημέρωσης, μπορεί παραδόξως να είναι η δύναμη του να μιλάμε ήπια και να αφήνουμε την ηγεμονία να αποδείξει τους βαθμούς ικανότητας και αποτυχίας της, ώστε στη συνέχεια να συνειδητοποιήσει τη δική της ανάγκη για ανανέωση και να ξεμάθει τα λάθος μαθήματα κοινωνικοποίησης στην περιφέρεια.

8. Ο ρεαλισμός των «αδύνατων επιθυμιών»: η ενεργητικότητα των πολιτών

Με τον όρο «ενεργοί πολίτες» εννοούμε εδώ άτομα που διαθέτουν τους πόρους του χρόνου, της πληροφόρησης και των μέσων διαβίωσης για να κάνουν περισσότερα από όσα απαιτούνται από αυτούς βάσει εργασιακών συμβάσεων ή οικογενειακών δεσμών — άτομα με δικό τους κοινωνικό σχέδιο, χόμπι ή αγώνα. Φαίνεται να διαθέτουν την ιδιότητα της ενεργητικότητας — την ικανότητα του ατόμου να ενεργεί ανεξάρτητα απέναντι στις ηγεμονικές δυνάμεις (ο ορισμός της σκόπιμης πράξης του Άντονι Γκίντενς).

Αυτοί οι πολίτες αποτελούν τη ραχοκοκαλιά μιας μελλοντικής αποκεντρωμένης, λαϊκής εξωτερικής πολιτικής, ανεξάρτητης από το επίσημο κρατικό κέντρο στη Σόφια. Αντί να εναποθέτουν κενές ελπίδες σε έναν ακόμη πολιτικό «σωτήρα» κατά της διαφθοράς και στη συνέχεια να απογοητεύονται, οι άνθρωποι μπορούν να δουν την ολιγαρχία να αποδυναμώνεται πολύ πιο αποτελεσματικά αν αποηγεμονιστεί. Καθώς αυξάνεται το κοινωνικό, οικονομικό και εκπαιδευτικό κεφάλαιο των αυθεντικών μη ολιγαρχικών δυνάμεων, η εξουσία της ολιγαρχίας αποδυναμώνεται από μόνη της. Η οικοδόμηση κάτι δικού μας σε κοινωνικό επίπεδο μας προσφέρει εμπειρία και πόρους που δεν θα αποκτούσαμε ποτέ αν περιοριζόμασταν απλώς στο να ψηφίζουμε και στη συνέχεια να καταριόμαστε έναν ακόμη «σωτήρα».

9. Η στάση απέναντι στους στιγματισμένους και στους στιγματιστικούς χώρους της περιφέρειας

Σε κάθε κοινωνία, οι στιγματισμένες και οι στιγματίζουσες δυνάμεις (είναι πάντα και τα δύο – μπορώ να αναφέρω εδώ μια σειρά από δόγματα και ιδεολογίες που καταλήγουν σε «-ισμούς» και των οποίων η εκδήλωση συχνά παραβιάζει το διεθνές δίκαιο, σκοτώνει, βλάπτει ή τραυματίζει μεγάλες ομάδες ανθρώπων και οι οποίες στρατολογούν υποστηρικτές σε οποιαδήποτε χώρα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και του κόσμου) συχνά αντιπροσωπεύουν μια προσπάθεια, μερικές φορές πολύ επιτυχημένη, από την περιφέρεια να επηρεάσει το κοινωνικό κέντρο. Αυτές οι ομάδες δεν είναι ομοιογενείς· μπορεί να υπάρχουν τόσο προοδευτικές όσο και αντιδραστικές τάσεις στο εσωτερικό τους, αλλά κυριαρχούνται και στοιχειώνονται από μια μανιακή δίψα για εξουσία και βασίζονται σε διάφορες εκδοχές του εθνικισμού. Η γνήσια γέφυρα φιλίας δεν έρχεται σε μετωπική σύγκρουση μαζί τους. Φαίνεται να λειτουργεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο «πεδίο δυνάμεων» που διατηρεί μια απόσταση, αλλά παραμένει ανοιχτό σε όλους. Η ίδια η πράξη της προσέγγισης και της διάβασης της γέφυρας απο-ηγεμονοποιεί και μεταμορφώνει· οι φορείς των αποκλειστικών ιδεολογιών χάνουν την καταστροφική τους δύναμη κατά την επαφή μαζί της.

10. Ο ενδιάμεσος χαρακτήρας της γέφυρας ως αντίθεση του αποκλεισμού

Η γέφυρα αποτελεί έναν ενδιάμεσο χώρο μεταξύ δύο ή περισσότερων πραγματικοτήτων. Στην περίπτωση της Βουλγαρίας, η κοινωνική στασιμότητα πηγάζει τόσο από το αμοιβαίο αδιέξοδο διαφόρων δυνάμεων όσο και από το γεγονός ότι η εμπειρία ενός μεγάλου τμήματος της κοινωνίας παρέμεινε συναισθηματικά κολλημένη στις δεκαετίες της μετάβασης, αντιλαμβανόμενη τη χώρα ως το κέντρο του κόσμου και όχι ως μέρος ευρύτερων χώρων. Ο ενδιάμεσος χαρακτήρας της γέφυρας, η οποία απολαμβάνει την “εμπιστοσύνη των ακτών της”, επιτρέπει την αποδοχή της εξωτερικής εμπειρίας και της λογικής του πυρήνα των χωρών της ΕΕ (οι οποίες διαθέτουν υψηλότερο βαθμό δυναμικής ταυτότητας, αμοιβαιότητας και διασύνδεσης) σε κοινωνίες που, κατ’ αρχήν, επιδεικνύουν αντίσταση στην αλλαγή.

11. Η γένεση της γέφυρας: η πεισματάρα ως διατήρηση της αυθεντικότητας

Πώς δημιουργήθηκε η Γέφυρα της Φιλίας — μέσω κοινωνικής μηχανικής, μιας σύμπτωσης περιστάσεων ή καθαρά λόγω πείσματος; Η προσωπική μου απάντηση κλίνει περισσότερο προς την επιμονή. Το μέσο ενημέρωσης δημιουργήθηκε με τη σαφή και συνειδητή πρόθεση να μην αποτελέσει εργαλείο των Βουλγάρων εναντίον των Ρουμάνων ή το αντίστροφο. Η άρνησή του να ενσωματωθεί από πολιτικές δυνάμεις και στις δύο χώρες, η επιθυμία του «να συνδέεται με όλους αλλά να μην ανήκει σε κανέναν», μετέτρεψε το εγχείρημα σε μια αυθεντική προσέγγιση των ανθρώπινων σχέσεων.

Σε μια περιοχή που μαστίζεται από υποψίες για το «ποιος πληρώνει», η γέφυρα αποδεικνύει την αξία της μέσω της πρακτικής ποικιλομορφίας των φωνών και των αποχρώσεών της. Η κατασκευή της αποτελεί ένα κίνημα που ξεκινά από μέσα προς τα έξω· δεν είναι προϊόν συνωμοσιών, αλλά επιμονής απέναντι στην καχυποψία, την αλαζονεία και την υπεροχή. Αυτή η επιμονή διατηρεί την αυθεντικότητα της προσπάθειας έως ότου οι φατρίες που βλέπουν σε αυτήν τον εχθρό τους, συνειδητοποιήσουν την αδυναμία ή την άγνοιά τους και αποσυρθούν.

12. Επέκταση πέρα από τη Νοτιοανατολική Ευρώπη: Κεντρική Ευρώπη και Μέση Ανατολή

Η αρχή της γέφυρας, που γεφυρώνει τα χάσματα στην εμπειρία, παραμένει έγκυρη και για πιο απομακρυσμένα πλαίσια, όπως αυτά που διερευνώ στα έργα μου «Cross-Border Talks» (με έδρα την Πολωνία, με ενδιαφέρον για την Κεντρική Ευρώπη) και «The Persian Bridge of Friendship» (προς το Ιράν και τη Μέση Ανατολή). Ωστόσο, διάφοροι περιορισμοί κάνουν την οικοδόμηση της γέφυρας σε αυτές τις περιπτώσεις να προχωρά με πιο αργό ρυθμό ή να παραμένει στάσιμη. Ακριβώς όπως η «Γέφυρα της Φιλίας», αυτές οι γέφυρες χτίζονται καθώς τις διασχίζουμε, καθώς περπατάμε πάνω τους. Δεν είναι προκατασκευασμένες δομές, που αποστέλλονται από ψηλά, αλλά μια πρόσκληση να εμπλακούμε με το άγνωστο και μια έκφραση εμπιστοσύνης ότι ο διάλογος θα είναι παραγωγικός.

Κάθε νέο περιβάλλον απαιτεί συγκεκριμένα εννοιολογικά κλειδιά για την προσέγγιση της συγκεκριμένης εμπειρίας. Για το Ιράν, το κλειδί μπορεί να βρίσκεται στην υπομονή, τον στωικισμό και τη μυθολογική ιδέα της «αθώας ζωής που αφαιρέθηκε άδικα» (ο μύθος του Σιγιαβούς). Για την Πολωνία, η πορεία περιλαμβάνει την αντιμετώπιση του έντονου εθνικισμού, του ανταγωνισμού και του μερκαντιλισμού. Και στις δύο κοινωνίες, ωστόσο, τα περιγράμματα του εξεχισμού είναι ορατά, καθιστώντας έγκυρη την ανάγκη για γέφυρες, ενώ ταυτόχρονα δημιουργούν την ανάγκη για μεγαλύτερες προσπάθειες.

Τελική αιτία: Ο χώρος που ονομάζεται Ζωή

Πολλοί από εμάς που ζούμε στον σύγχρονο κόσμο είμαστε εμμονικοί με την ιδέα της μικρής ή μεγάλης ηγεμονίας μας – με την επιθυμία να κατέχουμε έναν χώρο στον οποίο είμαστε τα αφεντικά και κάνουμε το δικό μας πράγμα ξανά μεγάλο. Για μένα, αυτό που είναι πραγματικά ενδιαφέρον είναι ο χώρος ανάμεσα στα εδραιωμένα συμφέροντα. Πιστεύω ότι αυτός ο ενδιάμεσος χώρος ονομάζεται «ζωή» – η ζωή ως το πεδίο της ευαλωτότητας, στο οποίο λαμβάνει χώρα και η ανανέωση, αντί της νεκρικής συσσώρευσης εξουσίας πάνω στη στατική εμπειρία (τραύμα), μια εμπειρία την οποία η γέφυρα της φιλίας προσπαθεί να απο-ηγεμονοποιήσει.

Η γέφυρα της φιλίας δεν χτίζεται για να καταλάβει την εξουσία, να ασκήσει πίεση ή να στρέψει τους ανθρώπους ο ένας εναντίον του άλλου. Ο ρόλος της είναι εντελώς διαφορετικός: να επιβεβαιώσει τη ζωή και την αλλαγή σε έναν κόσμο που έχει εμμονή με τον αγώνα για κυριαρχία. Πρόκειται για μια επίμονη και μακροπρόθεσμη προσπάθεια να διατηρηθεί ένας ανθρώπινος, ελεύθερος και αυθεντικός χώρος εν μέσω της σύγκρουσης των ηγεμονιών, να κάνουμε το δικό μας κομμάτι και να ασκήσουμε επιρροή σε μια περιοχή που αντιστέκεται σθεναρά στις νέες προσπάθειες.